Đạo diễn Hồ Ngọc Xum: tác phẩm của Hồ Biểu Chánh phong phú từ ngôn ngữ văn học đến điện ảnh

đạo diễn Hồ Ngọc Xum

đạo diễn Hồ Ngọc Xum

Dnvhn- Hồ Biểu Chánh có sở trường về viết văn xuôi tự sự, đề tài của ông phần lớn là cuộc sống Nam Bộ từ nông thôn đến thành thị những năm đầu thế kỷ 20, với những xáo trộn xã hội do cuộc đấu tranh giữa mới và cũ. Cách diễn đạt của ông nôm na, bình dị, ông đã có những đóng góp to lớn vào sự hình thành thể loại tiểu thuyết trên chặng đường phôi thai. Ông để lại một khối lượng sáng tác không nhỏ: 64 tiểu thuyết, 12 tập truyện ngắn và truyện kể, 12 vở hài kịch và ca kịch, 5 tập thơ và truyện thơ, 8 tập ký, 28 tập khảo cứu-phê bình. Ngoài ra, còn có các bài diễn thuyết và 2 tác phẩm dịch. Trong dòng tài sản văn chương của ông được chuyển thành phim, đạo diễn Hồ Ngọc Xum được đánh giá là “mát tay nhất”, chúng tôi có cuộc trò chuyện với đạo diễn về những tác phẩm được chuyển thành phim của Hồ Biểu chánh.

2-hnx

*Là một trong những đạo diễn có số lượng phim được dàn dựng từ truyện của Hồ Biểu Chánh “đáng nể”, ông suy nghĩ thế nào về nhà văn Hồ Biểu Chánh?

ĐD.Hồ Ngọc Xum: cho đến thời điểm này và nhiều thế hệ mai sau nữa – không ai có thể phủ nhận Hồ Biểu Chánh là một nhà văn lớn của Nam Bộ nói riêng và cả nước nói chung. Tác phẩm của ông không chỉ được đông đảo dân chúng yêu thích, ưa chuộng mà giới học thuật, phê bình cũng đánh giá rất cao. Tiến sĩ Võ Văn Nhơn gọi ông là “một Balzac của Nam Bộ, ông không chỉ là một tiểu thuyết gia, một sử gia trong thời hiện tại mà còn là người góp phần khai sáng nền văn học hiện đại và cách tân thể loại tiểu thuyết”. Ông Trần Bạch Đằng nhận định: “Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh không thuộc hệ thống cách mạng, nhưng về tính nhân văn, chắc chắn không thể nào bị phủ nhận. Chừng đó thôi cũng đáng trân trọng rồi, không có nhiều nhà văn đương đại với chúng ta có sức sống mãnh liệt và lâu dài như vậy. Nói theo nhà nghiên cứu phê bình Huỳnh Mẫn Chi thì Hồ Biểu Chánh đã để lại cho đời một kho tiểu thuyết khổng lồ và giá trị là con số độc nhất vô nhị chưa có người thay thế.”

3-hnx

*Tại sao ông nhắc đến nhận định của nhà nghiên cứu là độc nhất vô nhị?

ĐD.Hồ Ngọc Xum: không chỉ độc nhất vô nhị về số lượng tác phẩm, mà việc chuyển thể tác phẩm của ông qua phim ảnh, truyền hình cũng độc nhất vô nhị. Những người làm phim đã chuyển từ những tác phẩm của ông trên 300 tập phim truyền hình. Từ trước đến nay và có thể nhiều năm sau nữa, chưa có tiểu thuyết gia nào đạt được điều này.

con nhà giàu

con nhà giàu

* Ông có thể nói cụ thể một vài tác phẩm cuả Hồ Biểu Chánh được dựng thành phim?

ĐD.Hồ Ngọc Xum: từ những năm 50 của thế kỷ trước, “Ngọn Cỏ Gió Đùa” đã được chuyển thành phim điện ảnh, lúc đó là phim đen trắng. Năm 1989, đạo diễn Việt Linh, tốt nghiệp VGIK Liên Xô về đã chuyển thể “Ngọn Cỏ Gió Đùa”.  2012, Võ Đắc Dự chuyển “Ngọn Cỏ Gió Đùa” thành 45 tập phim truyền hình.

phim ngọn cỏ gío đùa

phim ngọn cỏ gío đùa

Nhă văn Nguyễn Hồ chuyển Chúa Tàu Kim Quy (2000), NSƯT Thanh Hoàng chuyển thể “Con Nhà Nghèo” (1999), Nợ Đời (2002). Nhà thơ Nguyễn Trọng Tín chuyển thể “Cay Đắng Mùi Đời” (2006).  Nhà văn Nguyễn Trọng Nghĩa (tốt nghiệp Đại học Gorky) và nhà báo Võ Đắc Dự chuyển thể các tác phẩm “Tân Phong Nữ Sĩ”, “Tại Tôi”, “Khóc Thầm”, “Tơ Hồng Vương Vấn”…Biên kịch Mai Lan chuyển thể “Hai Khối Tình”. Đăng Nhân chuyển thể “Những Điều Nghe Thấy” thành phim “Biển Dâu”. Nhà báo Nguyễn Chương chuyển thể “Dây Oan”, “Ông Cử”, “Chị Đào Chị Lý” thành phim “Lòng Dạ Đàn Bà” (2011), chuyển “Cha Con Nghĩa Nặng”, “Nặng Gánh Cang Thường” thành phim “Oan Trái Nghĩa Tình”… Mặc Tuyền chuyển thể tác phẩm “Con Nhà Giàu” thành phim “Con Nhà Giàu”.  Đạo diễn Yên Sơn chuyển thể tác phẩm “Bỏ Chồng”, “Bỏ Vợ” thành phim “Lỗi Đạo Cang Thường” …Chưa kể nhiều phim cải lương, video dựa theo tác phẩm của ông chưa thống kê được…

Và gần đây là đạo diễn Võ Việt Hùng đang quay bộ phim “Thế thái nhân tình” được chuyển từ truyện “Ông Cử” của Hồ Biểu Chánh.

phim Thế Thái Nhân Tình

phim Thế Thái Nhân Tình

*Vậy điều gì đã làm cho tác phẩm của ông được chuyển thể nhiều và được đông đảo người xem theo dõi?

ĐD.Hồ Ngọc Xum: chắc chắn không có gì hơn là sự hấp dẫn từ những tác phẩm của ông. Nhà phê bình Thiếu Sơn khi đọc tiểu thuyết của cụ đã nói: “Tôi không ngờ ở nước Nam lại có một nhà văn hấp dẫn đến cỡ đó. Lời văn nhẹ nhàng, giản dị, nhiều khi có vẻ chất phác thật thà, nhưng coi không chán đọc”. Với Nguyễn Quang Thắng thì: tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh một thời làm mưa làm gió không những ở các thành phố mà những người đọc ở các thôn ấp xa xôi vẫn say mê đọc không biết chán. Những người làm phim đã nhận ra những yếu tố hấp dẫn đó cũng là thuộc tính của phim điện ảnh và phim truyền hình. Trước hết sự hấp dẫn nằm ngay trong phần kết cấu cốt truyện. Ngoài những tác phẩm được Việt hóa như: Ngọn Cỏ Gió Đùa, Chúa Tàu Kim Quy, Cay Đắng Mùi Đời…Các tình huống trong tác phẩm của ông sáng tác luôn gây cấn, éo le, đã lôi cuốn người xem. Các tình tiết, chi tiết được ông tạo nên rất lạ mà cũng rất thực dựa trên đời sống hằng ngày làm người đọc bị kích thích, phải chú tâm theo dõi, và nhiều lúc phải hồi hộp. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã nhận định rất đúng về điều này: “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là tiểu thuyết đầy động tác, việc nọ, việc kia dồn dập gây cho người đọc những cảm tưởng kỳ thú. Nếu đọc Hồ Biểu Chánh mà lại chê là kém về mặt tả tình và tưởng tượng không được dồi dào là không biết xét nhận”.

phim Hai Khối Tình

phim Hai Khối Tình

*Khi tổng kết những tác phẩm chuyển thành phim, ông nhận ra điều gì?

Đạo diễn Hồ Ngọc Xum: tóm tắt những tác phẩm đã chuyển thể thành phim, ta sẽ thấy…Phim Con Nhà Nghèo: cô gái bị hãm hại, có con, bà chị đi đòi sự công bằng, lại bị hăm he, bắt giam. Bị đuổi đi xứ khác, người con trai được sanh ra, được nuôi dưỡng khôn lớn, làm quan và suýt cưới cô em cùng cha khác mẹ làm vợ, éo le và bi kịch – hỉ nộ ái ố đan xen từ đầu chí cuối câu chuyện.

phim con nhà nghèo

phim con nhà nghèo

Hay trong phim “Nợ Đời”: Hai Phục từ một cô gái quê bị dụ dỗ đến có con, bị đánh đập khinh rẻ đuổi đi, được sự giúp đỡ, chỉ bảo của Ba Có, Hai Phục trở thành một hoa khôi nức tiếng giữa cuộc sống phồn hoa đô hội rồi lại bị phụ bạc phần nữa. Cô trở về quê, tìm cuộc sống an nhàn. Hai Phục lại đau xót khi biết người con rơi năm xưa lại kiện người cha ruột của mình vào vòng lao lý. Tất cả các bi kịch éo le đến với nhau, dồn dập lôi cuốn làm người xem không biết chán. Tác giả kịch bản Thanh Hoàng đã tâm sự khi chuyển thể kịch bản này: “Dù câu chuyện của Hồ Biểu Chánh diễn ra trong những thập niên đầu thế kỷ XX nhưng tôi tin là có thể tạo nên được âm hưởng hiện đại. Đó là ảo tưởng hạnh phúc trong câu chuyện các cô gái dùng nhan sắc để tiến thân, tiền bạc thì có nhưng hạnh phúc thì không. Sâu xa hơn, theo tôi, còn là bài học nhân quả. Cuộc đời này là chuỗi vay trả, nợ đời đều do chính mình mà ra cả…”

phim Nợ đời

phim Nợ đời

*Theo ông, để tạo sức hấp dẫn cho tiêủ thuyết của mình, Hồ Biểu Chánh dung hệ thống gì?

Đạo diễn Hồ Ngọc Xum: để có được câu chuyện lôi cuốn hấp dẫn, Hồ Biểu Chánh đã đưa vào đó một hệ thống nhân vật với đầy đủ tính cách của họ. Tác phẩm của ông trên hàng ngàn nhân vật, ngoài sĩ – nông – công – thương, còn có quan Tây, quan ta, thầy thông, thầy ký, từ những kỹ nữ buôn hương bán phấn đến những phụ nữ chịu thương chịu khó buôn gánh bán bưng, từ lính lệ đến viên chức Nhà nước, từ hạng bần cùng đến hạng sang trọng… và đủ các dân tộc: Tây, Tàu, Miên, Việt, Chà Và…

MC Phạm Khánh-vai Thầy Thông trong Thế thái nhân tình

MC Phạm Khánh-vai Thầy Thông Ngôn trong  Thế thái nhân tình

Mỗi nhân vật đều có tính tình, cử chỉ riêng biệt, không chỉ ăn mặc, nói năng, suy nghĩ và cách sinh hoạt đều có đặc điểm khác nhau nhưng rất giống thực với con người ngoài đời. Điều này khi chuyển qua phim ảnh là những con người bằng xương bằng thịt rất phong phú và da dạng, đặc biệt là những nhân vật có những suy nghĩ rất mới so với thời kỳ đó. Một thanh niên có học dám cãi lời mẹ để lấy cô gái Bắc Hà, sẵn sàng bỏ cả cơ ngơi giàu có để sống với người yêu cho đến chết trong cảnh bần cùng (phim “Tại Tôi”).

phim Tại tôi

phim Tại tôi

Một người phụ nữ dám đầu độc chồng để chạy theo tình yêu (phim “Lòng Dạ Đàn Bà”); một cô gái mới lớn dám quyên sinh để giữ nghĩa vợ chồng (phim “Tơ Hồng Vương Vấn”); một ông đồ già vì nghĩa lớn đã hy sinh đứa con trai duy nhất của mình (phim “Đại Nghĩa Diệt Thân”); một thanh niên sau khi ăn chơi trác táng, khi hối hận anh ta đã làm những việc giảm tô cho tá điền, cho vay không lấy lãi, cho tiền những người nghèo.

Cái nghĩ của nhân vật trong phim “Con Nhà Giàu” cho đến nay mấy ai làm được. Chính những nhân vật mới này làm cho sức sống của câu chuyện hấp dẫn, lôi cuốn và hiện đại hơn. Có lẽ đặc sắc nhất là ngôn ngữ đối thoại. Chính những đối thoại của từng nhân vật trong tiểu thuyết được chuyển qua phim làm nên nét độc đáo của phim. Mỗi nhân vật đều có cách nói riêng đúng với tính cách và vai trò của mình. Từ những lời nói mộc mạc đơn sơ của những người nông dân tay lấm chân bùn đến những lời lẽ hách dịch của những điền chủ, quan huyện, hội đồng ở thôn quê hay những giọng điệu thành thị của ông phủ, ông phán, ông đốc tờ, thầy thông, cô ký hoặc những lời nói bình dân của những người bán hàng rong, tài xế đều được Hồ Biểu Chánh đưa vào từng nhân vật một cách nhuần nhuyễn. Nghe nói chuyện với nhau, người xem cũng hình dung ra được tính cách và địa vị xã hội của họ. Chính những đối thoại độc đáo này làm cho những nhân vật trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh “sống” hơn, thật hơn. Viet trinh

Cũng từ đó diễn viên Việt Trinh tâm sự: “Để vào vai một cô gái buôn hương bán phấn, một “người đẹp Nam Kỳ” đàn hay hát giỏi, mê hoặc không biết bao nhiêu đàn ông, Việt Trinh phải tập đàn, tập ca vọng cổ thật mùi, tập châm thuốc phiện,… Trinh ‘cảm’ từng lời thoại, cười trong nước mắt. Những cao trào ngày càng dâng, thấm đẫm tâm trạng, đẩy đến tột cùng, rồi lắng, chầm chậm, bàng bạc. Thú vị nhất là được ‘nói’ theo kiểu người xưa, được trở lại với một không gian xưa, với ngôn phong rặt Nam bộ của Hồ Biểu Chánh. Chỉ cần đứng vào khung cảnh ấy, nhìn con đường hun hút gió, nước mắt đã chực trào ra.”….Và còn rất nhiều cảm xúc của diễn viễn khi nhận vai mà tôi không thể kể ra hết.

Xin chân cám ơn đạo diễn!

Thanh Tú (thực hiện)